Afbeelding 2. Een bifocale implantatielens van Pharmacia, die zowel staar als verziendheid kan oplossen.

Afbeelding 3. Foto van een geïmplanteerde lens. Deze is keurig in de kapselzak gecentreerd door middel van twee "pootjes".

Afbeelding 4. Voor het inbrengen van een flexibele lens is maar een kleine incisie nodig omdat de lens dubbel kan worden gevouwen.

Verschillende soorten staar

Staar is een echte ouderdomsziekte en te onderscheiden in groene en grijze staar, die beide een soort waas in het gezichtsveld van de patiënt veroorzaken en uiteindelijk kunnen leiden tot blindheid. Groene staar oftewel glaucoom is een gevolg van een te hoge oogdruk. Daarvoor heeft Pharmacia een geneesmiddel in het programma. Maar er wordt ook in Groningen een zgn. shunt geproduceerd, die het teveel aan oogvloeistof afvoert. Daar zullen we het in dit artikel verder niet over hebben.

Grijze staar oftewel cataract is een gevolg van een vertroebeling van de ooglens (crystallina) door veroudering. Het weefsel in de kapselzak, dat de eigenlijke ooglens vormt, wordt in de loop der jaren stijver en uiteindelijk troebel. De enig mogelijke therapie is het operatief vervangen van de inhoud van de kapselzak door een kunstlens, zie afbeelding 1. De chirurg verwijdert de lens door deze kapot te trillen en de brokstukken op te zuigen.
De inwendige diameter van de kapselzak is ongeveer 10 mm. De chirurg maakt een zo klein mogelijke incisie in het hoornvlies (cornea), zodat de kunstlens kleiner moet zijn dan de oorspronkelijke ooglens, ongeveer 6 mm in diameter. Daarom dient de kunstlens te zijn voorzien van "pootjes", die de lens centreren in de kapselzak, zie afbeelding 3.

Implanteerbare lenzen zijn van oorsprong stijf, maar tegenwoordig kunnen ze ook flexibel zijn, zie afbeelding 4. Het voordeel daarvan is dat de lens "opvouwbaar" is, waardoor de incisie kleiner kan zijn, ongeveer 3 mm in plaats van 6 mm of meer. De belasting voor de patiënt is dus geringer, ook omdat een kleine incisie geen hechtingen vereist. Voor het inbrengen van een dubbelgevouwen lens gebruikt de chirurg een speciale pincet (afbeelding 4) of een soort taps toelopend buisje, een zgn. implanter.

Materiaalkeuze

Cyriel Vandeursen: "Pas na de oorlog begon men met kunstlenzen en die moesten per se worden gemaakt van plexiglas van ICI. Beslist niet van gewoon glas, want dat is te zwaar en dan zinkt de lens naar de onderkant van de kapselzak. Waarom dat speciale perspex? Oorlogsvliegers kregen dikwijls splinters van de kapotgeschoten cockpitkap in hun oog. Dat materiaal werd niet afgestoten door het oogweefsel en kon vaak blijven zitten. Dus kreeg perspex van ICI de reputatie van oogvriendelijk materiaal van 'clinical quality'."
Tegenwoordig wordt er nog steeds perspex oftewel polymethylmethacrylaat, kortweg PMMA, voor kunstlenzen gebruikt. Maar lensmateriaal moet niet alleen geaccepteerd worden door het oogweefsel, het moet ook de juiste brekingsindex en zuiverheidsgraad hebben. Daarom maakt Pharmacia zelf de PMMA-schijfjes die het uitgangsproduct voor de lenzenfabricage vormen. Daarbij gaat men uit van gegoten platen, waaruit met een diamantbeitel de schijfjes tot op een restdikte van 0,05 mm worden gedraaid (eigenlijk gekotterd). Pas in de stofarme productieruimte drukt de operator de schijfjes uit de plaat. De pootjes van de lenzen bestaan eveneens uit PMMA, zodat Pharmacia PMMA-lenzen compleet uit één stuk vervaardigt.

Zoals gezegd, is PMMA oogvriendelijk. Toch brengt Pharmacia ook een PMMA-lens op de markt die is behandeld met heparine. Dat is een stof die vóórkomt in de lever, en bloedstolling en orgaanafstoting tegengaat. Vooral patiënten met suikerziekte hebben hier baat bij, omdat hun ogen heftiger kunnen reageren op de chirurgische ingreep. Heparine onderdrukt deze reactie.

Het materiaal voor flexibele lenzen (afbeelding 4) is een soort siliconenrubber, polymethylsiloxaan. Ook aan het siliconenrubber stelt Pharmacia hoge eisen. De twee viskeuze vloeistoffen die samen bij verhoogde temperatuur reageren en vulkaniseren tot siliconenrubber, worden daarom eveneens in eigen huis gemaakt.